ریشهی «*لیثْرا» در یکی از زبانهای قفقازی-مدیترانهای قدیم وجود داشته و احتمالا واحدی برای وزن بوده است. این کلمه خاستگاه ریشهی ایتالیک کهن «*leithra» است که واحدی برای وزن بوده است. این کلمه خود از «لیترا» برخاسته که نام سکههای ضرب شده در سیسیل و بعدتر وزن کالای برابر با آن (مثل پوند) بوده است. نخستین سکههای سیسیلی در نیمهی دوم دوران هخامنشی و زیر تاثیر نظام اقتصادی ایران ضرب شدند. از این رو ممکن است این کلمه خاستگاهی شرقیتر هم داشته باشد.
به هر صورت روشن است که در دوران هخامنشی برای اولین بار در سیسیل و در قالب وامواژههایی یونانی پدیدار میشود و بعد به لاتین انتقال پیدا میکند. کاربردش در لاتین نیز باز با عناصر ایرانی (صورت فلکی میزان) پیوند خورده است. یعنی در کل چنین مینماید که نظر دِهوان[1] دربارهی خاستگاه سیسیلی این کلمه که در اغلب فرهنگهای ریشهشناسی آمده درست نباشد و مرجع اصلی آن یکی از زبانهای قفقازی بوده باشد. این نکته به ویژه با این مشاهده تایید میشود که این واژه در زبانهای ایرانی هم وجود داشته و رواجش قدیمی است. در پارسی دری «رطل» را داشتهایم که ناصرخسرو هزار و صد سال پیش میگوید واحد وزنی برابر با ۴۸۰ درمسنگ بوده است. مشتقی از آن به صورت «لَتَر» هم رواج داشته که با نیم متن تبریزی یا سیصد مثقال برابر بوده است. شکلهای دیگر این واژه در زبانهای ایرانی عبارتند از: «رِطْل» اردو و عربی، ܠܺܝܛܪܳܐ (لیتْرا) و ܪܺܝܛܠܳܐ (ریتْلا) سریانی، לִיטְרָא (لیطرا) و רִיטְלָא (ریطلا) آرامی فلسطینی، լիտր (لیتْر) ارمنی کهن،
این همان ریشهایست که در زبانهای اروپایی این کلمات را پدید آورده است: litra (لیتْرا: واحد وزن برای سکه) یونانی، libra (ترازو، صورت فلکی ) و equilibrium (تعادل، توازن، ترکیب aequs: برابر + libra: ترازو) و deliberates (سنجیده) و deliberare (ارزیابی کردن، مشورت کردن) و libella (متعادل، تراز) لاتین، livel (خط تراز، خط افقی؛ قرن سیزدهم) و deliberation (ارزیابی، محک) فرانسوی کهن، litra روسی کهن و بلغاری، livre (واحد پول معادل پوند؛ ۱۵۵۰م.) فرانسوی، litre/ liter (واحد وزن) در همهی زبانهای اروپایی، deliberate (مشورت دادن، ارزیابی کردن؛ اوایل قرن پانزدهم) و deliberation (ارزیابی، محک) و equilibrium (تعادل؛ ۱۶۰۰م.) و level (خط تراز، خط افقی؛ میانهی قرن چهاردهم) انگلیسی،
همچنین l.s.d. که در سال ۱۸۵۳م. واحد پول انگلستان قرار گرفت، سرواژهی librae solidi denarii است و اینها سه واحد پول آن زمان بودهاند که بعدتر به ترتیب به پوند و شیلینگ و پنس بدل شدند. Lira که از سال ۱۶۱۰م. واحد پول برخی از شهرهای ایتالیا بود هم از همین جا آمده است و این نام بعدتر در دولت عثمانی به صورت «لیره» تثبیت و تکثیر شد.
در میان اینها «لیتر» و مشتقهایش (میلیلیتر، دسیلیتر، کیلولیتر= کیلو) از زبانهای فرنگی در پارسی جدید وامگیری شده، اما قرنها پیش از آن خودِ «رُطل» هم از پارسی و عربی در زبانهای اروپایی وارد شده و این مشتقها را ایجاد کرده بود: rotolo ایتالیایی، arrate/ arrelda اسپانیایی، arretil/ arratel پرتغالی، arratel فرانسوی.
کلمهی caliber (۱۵۸۰م.) و calibrate (تنظیم کردن اندازه؛ ۱۸۳۹م.) انگلیسی و calibre (اوایل قرن شانزدهم) فرانسوی و اسپانیایی و calibro ایتالیایی به معنای اندازهی داخلی لولهی تفنگ که در برخی از فرهنگهای ریشهشناسی قلب شدهی qua libra لاتین پنداشته شده، به احتمال زیاد ربطی به این ریشه ندارد. qua libra در لاتین یعنی «چند درمسنگ؟/ چقدر وزن؟» و آشکارا به وزن چیزها مربوط میشود نه ابعاد و اندازهشان. در ضمن عبارت رایج و مرسومی هم نبوده و انگار در دوران جدید برای توضیح «کالیبر» آن را ساخته باشند. شرحی قدیمیتر در این مورد درستتر مینماید که آن را از «قالب» پارسی/ عربی مشتق میداند.
مشتقهای «رطل» از قدیم در شعر و ادب پارسی کاربرد داشتهاند:
فردوسی توسی: «یکایک بسختیم و کردیم تل ابا گوهران هریکی سی رَطَل»
حافظ شیرازی: «می خور که هرکه آخر کار جهان بدید از غم سبک برآمد و رطل گران گرفت»
و: «راهی بزن که آهی بر ساز آن توان زد شعری بخوان که با آن رطل گران توان زد»
مولانای بلخی: «از می تبریز گردان کن پیاپی رطلها تا ببُرد تارهای چنگ عارت ساقیا»
ملکالشعرای بهار: «چند ماهی حقوق و جیره گرفت عاقبت هم هزار لیره گرفت»
ایرج میرزا: «گاری لیره ز آلمان آمد به تن مردم ری جان آمد»
[1] De Vaan