ریشهی این واژه درست معلوم نیست. اغلب منابع خاستگاه این واژه را بن «*نسل» عربی دانستهاند و معنای «تولید مثل کردن» را برای آن ذکر کردهاند. اما این سخن نادرست مینماید. چون این بن در عربی صرف نمیشود و فقط دو کلمهی «نسل» و «ینسل» (تولید مثل کرد) در عربی رواج دارد. ریشهی سامی مشخصی هم با این شکل نداریم و در سایر زبانهای سامی همتایی برایش نمیتوان یافت. بنابراین این واژه در عربی دخیل بوده و احتمالا از زبانی دیگر به آن حوزه وارد شده است. با این حال ورود این واژه به زبان عربی بسیار دیرینه است و این واژه را در قرآن داریم.
آیهی ۸ سورهی سجده چنین است: «ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِینٍ» (آنگاه نسل او را از آبی ناچیز قرار داد). در تفسیر عیاشی حدیثی در معنی این کلمه در قرآن نقل شده به این مضمون که «النَّسْلُ هُمُ الذُّرِّیَّةُ وَ الْحَرْثُ الزَّرْعُ» (نسل عبارت است از زادگان و کشتهی کشتزار).[1] معنای اصلی آن ولی انگار «جدا شدن، سریع رد شدن» بوده باشد چنان که در آیهی ۹۶ سورهی انبیاء میبینیم: «ایضا وَ هُمْ مِنْ کُلِّ حَدَبٍ یَنْسِلُونَ» (و همچنین آنان از همهی بلندیها به سرعت میگذرند) و در آیهی ۵۱ سورهی یس آمده که «وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَاِذا هُمْ مِنَ الْاَجْداثِ اِلی رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ» (و [وقتی] در صور دمیده شد، ناگاه آنان از گورها به سوی خداوندشان شتافتند).
هرچند این واژه برای نخستین بار در قرآن پدیدار میشود، اما در زبان عربی رواج چندانی ندارد و کاربردش و شاخهزاییاش در پارسی بیش از عربی است. در پارسی از این ریشه چنین کلماتی را میشناسیم: «نسل»، «همنسل»، «تناسل»، «تناسلی»،
«نسل» در زبانهای قومی قلمرو ایران زمین به همین شکل و با همین معنا از پارسی وامگیری شده است: «نَسیل» (ترکی)، нәсіл (ناسیل) قزاقی، «نَسْل» پشتون و اردو و ازبکی و چغتایی، «نِسیل» ترکمنی،
در زبانهای هندی هم این کلمه به این صورتها دیده میشود: नस्ल (نَسْلَه) هندی، ਨਸਲ (نَسَل) پنجابی،
این واژه در شعر و ادب پارسی به نسبت زیاد کاربرد داشته است:
نظامی گنجوی: «زنی فرماندهست از نسل شاهان شده جوش سپاهش تا سپاهان»
خاقانی شروانی: «از تناسل عدد لشکر او بیش کنند این زن و مرد که با نفع و ضر آمیختهاند»
عطار نیشابوری: «رفت نسل کیان کنون بنگر تا کیان را کیان همییابم»
سعدی شیرازی: «که لعنت بر این نسل ناپاک باد که نامند و ناموس و زرقند و باد»
مولانای بلخی: «خیال شاه خوش خویم تبسم کرد در رویم
چنین شد نسل بر نسلم چنین فرزند فرزندم»
[1] عیاشی سمرقندی، ج.۱، ۱۳۹۶: ۱۰۰.