ریشهی پیشاهندواروپایی «*gwows» به معنای «گاو» به احتمال زیاد در اصل نامآوا بوده و از صدای این جانور برآمده باشد. این بن در زبانهای کهن اروپایی چنین واژگانی را زاده است: Bosporos (بُسْپُرُوس: نام دریای سیاه در زبان تراکی، در اصل یعنی: گذرگاه گاو) و bous (بُوس: گاو) و Boeotia (بویئِتیا: منطقهای در یونان مرکزی، در اصل یعنی: سرزمین گاو) و boubalos (گاو وحشی، بوفالو) و boukefalos (بوسِفالُوس: اسم اسب اسکندر، یعنی گاوسر) و boutouron (بُوتورُن: کره، در اصل یعنی: پنیر گاو) و ‘ekatombos (هِکاتُمْبُوس: امردادماه، اولین ماه تقویم آتیک، مرکب از eis: هِئیس: یک + katon: صد + bous: گاو) و Euboea (اوبویا: منطقهای در یونان، یعنی [جایگاه] گاوهای خوب) یونانی، bos (گاو) و bucanere (بوق زدن، در اصل یعنی: آواز گاو) و buculus (بوق) و butyrum (کره، مرکب از دو بخش: bu: گاو + tyr: ورم کردن) لاتین، kyr (گاو) نردیک کهن، kuo (گاو) آلمانی کهن، burre (کره) و bugle (بوق) فرانسوی کهن، cu (گاو) و cuhierde (گلهی گاو) و cuwearm (شیر تازه، در اصل یعنی: تازه از گاو) انگلیسی کهن، ku (گاو) فریزی کهن، ko (گاو) ساکسونی کهن، kuo (گاو) هلندی کهن، cue (گاو) هلندی میانه، buas/ bo (گاو) ایرلندی کهن، bori (کره) کاتالان کهن، buire (کره) اوکسیتان کهن، buter (کره) لومباردی، говѧдо / ⰳⱁⰲⱔⰴⱁ (گُوِدُو: گاو) اسلاوی کهن کلیسایی، говѧдо (گُوِدُو: گاو) اسلاوی کهن شرقی،
این ریشه در زبانهای زندهی اروپایی به چنین کلماتی ختم شده است: гавя́да/ гаўя́да (هاویادَه: هاویادَه: گاوی، لبنی) و гавэз (هاوِز: گاوزبان) بلاروسی، говя́до (گُویادُو: گاو) و гавязь / гавьяз (گاویاز: گاوزبان) روسی،гов'я́до (هُوْیادُو: گاو) و га́в'язь / га́в'яз(هاویاز/ گاویاز: گاوزبان) اوکراینی، гове́ндо/ гове́до (گُوِنْدُو/ گُوِدُو: گاو، آدم ابله) و гаве́з /гавъ́з / гавя́з (گاوِز/ گاوْیز: گاوزبان) بلغاری، говедо(گُوِدُو: گاو) و гавез(گَوِز: گاوزبان) مقدونی، го̀ведо(گُوِدُو: گاو) و га̏ве̄з (گاوِز: گاوزبان) صربی-کروآتی، govẹ̑do (گاو) و gȃbez/ gȃvez/ gȃvek (گاوزبان) اسلوونیایی، Kuh (گاو) آلمانی، קו (کو: گاو) ییدیش، ku (گاو) نروژی، ko (گاو) سوئدی و دانمارکی، guovs (گاو) لتونیایی، buffalo (گاو وحشی؛ قرن شانزدهم) پرتغالی، burro/ butirru (کره) ایتالیایی، vurru/ butirru (کره) سیسیلی، beurre (کره) فرانسوی، buitro (کره) اسپانیایی، buachail (بوق) ایرلندی، coo/ coe/ cou (گاو) اسکات، koe (گاو) هلندی، bugail (بوق) ولش، cow (گاو) و cowboy (گاوچرا) و boeotian (دهاتی، بیسواد؛ ۱۵۹۰م.) و bugle (بوق؛ میانهی قرن چهاردهم) و bovine (گاوسانان؛ ۱۸۱۷م.) و bousterophedon (کلماتی که برعکس هم خوانده شوند؛ ۱۷۸۳م.، در اصل یعنی: چرخاندن همچون گاو) و bulimia (گرسنگی مرضی؛ ۱۹۷۶م.) و butane (بوتان، مادهای آلی؛ ۱۸۷۵م.) و butter (کره) انگلیسی،
برخی از این واژگان در پاسی نو وامگیری شده است: «[گاز] بوتان»، «اسید بوتیریک»، «کاوبوی»، «بسفر»
در زبانهای آریایی این بن به ریشهی «*گَوْ» تبدیل شده و در زبانهای باستانی ایرانی چنین واژگانی را پدید آورده است: wag (گَئُو: گوشت و شیر و پشم) و answag (گَوَسْنَه: گوزن، مرکب از: گاو + اَزگ: بز) و ayoag (گَئُویَه: شیر، کره) و azAwag (گَوازَه: تازیانهی گاو) اوستایی، 𐎥𐎢 (گو: گاو) و 𐎥𐎢𐎲𐎽𐎺 (گَوبَرووَه: گاوبان، اسم مرد) پارسی باستان، 𒄖𒁀𒊒𒀀 (گوبَرو: اسم مرد، یعنی سرپرست گاوان) اکدی،𒋡𒈠𒁀𒊏𒈠 (کَمْبَرْنَه: گاوبان) ایلامی، गावी / गो (گاوی/ گُو: گاو) و गव्य (گَویَه: شیر) و गोधा (گُدْها: بزمجه) و गोवृष (گُوْرْسَه: گاو وحشی) و «گُوپا» (گاوبان) و «گَویسْتی» (جستنِ گاو، گاوبانی) و «گِویسَه» (غنیمت) و «گَوَلَه» (گاومیش) سانسکریت، 𑀕𑀸𑀯𑀻 / 𑀕𑀸𑀈 (گاوی/ گائی: گاو) پراکریت ساوراسنی، gaoi (گائُو: گاو) بلخی، «گاوْمِش» (گاومیش) و «گَوَزْن» و «گُوسْپَنْد» (گوسفند) و «گَودَر» (گوساله) و «گاوْ» و «گاوَرْس» (ارزن) و «گُوشْت» (گوشت، مرکب از: گَوس: گاو+ تَن) پهلوی، «گاوْ» و «گاوْزادَگ» (گوساله) و «گَواز» (گوزن) پارتی، «گاوْ» و «گاواهون» (گاوآهن) تورفانی، «غاو» (گاو) و «غورستانی» (گاورس، ارزن) و «غودی» (پیمانهی شیر) و «غوذاک» (ظرف شیر، مرکب از: غو: گاو + دا: نهادن) سغدی، «کاوْمیش» (گاومیش) و «غاو» (گاو نر) و «غَوک» (گاو ماده) و «غوبان» (گاوبان) و «غوزن/ غوزین» (گوزن) خوارزمی، «گْگوسْتَه» (گوشت) و «گوهَه» (گاو نر) سکایی، ܮܐܘ/ ܮܘ (غاو/ غو: گاو) و ܓܘܪܘܣ (گاوَروس: گاورس، ارزن) و (گاومِش: گاومیش) و (گوسْپَنْد) و ܓܵܒ݂ܲܙܵܐ/ ܠܵܒ݂ܲܙܵܐ (گَوازا/ لَوازا: گوزن) سریانی، կով(کُوْ: گاو) و կովադիաց (کُوَدیاتْس: بزمجه) و գաւ-ազան (گَوَزَن: گوزن) و կոգի (کُگی: کره) و գաւարս (گَوَرْس: گاورس، ارزن) ارمنی کهن، lg(گاو) پازند، «کِیورْس» (گاو وحشی) تخاری الف، «کَورْسِه» (گاو وحشی) و «کِو/ کَیِّه» (گاو) تخاری ب،
در پارسی از اینجا چنین کلماتی برخاستهاند: «گاو»، «گاوداری»، «گاوبازی»، «گاوبندی»، «گاوآهن»، «گمیز»، «گوسفند»، «گوساله»، «گالش»، «گاومیش»، «گاوچران»، «گاودم»، «گاوسر»، «گاودوش»، «گاوسانان»، «گاوچشم»، «گاورش/ گاورس» (ارزن)، «کَژغاو» (گاو ختایی)، «غاو» (کوهستان)، «گاوبارَه» (گلهی گاو، شکاف کوه که محل نگهداری گلهی گاو است)، «[تنگهی] بسفر»، «غاوَش» (خیار تخمی)، «گوشت»، «گوشتی»، «گوشتینه»، «گوشتالو»، «غولین» (سبوی دهن گشاد، ظرف شیر)، «غویه» (شیرزنه، ظرف کرهگیری)، «بوق»، «گوک» (گوساله)، «گوزن»، «گوبان/ گاو بان»، «گاوباره» (نام خاندانی از امیران شمال ایران)، «گهواره» (یکی از شاخههای زبان گورانی، احتمالا تحریف گاوباره باشد)، «گودَر/ گوسَرد» (گوساله)، «گاوزبان»،
نام چشمهی آب گرم مشهور سرعین یعنی «گامیشگُلی» هم از همینجا گرفته شده و یعنی «دریاچهی گاومیش».
در سایر زبانهای زندهی ایرانی هم از این ریشه چنین کلماتی را میشناسیم: «گامِش/ گُمِش» (گاومیش) و «گُک» (فیل جنگی) و «گُژْد» (گوشت) بلوچی، «غْواخَه» (گوشت) و «غْوا» (گاو ماده) و «غْوایَه» (گاو نر) و «غُوخْت» (گاورس، ارزش) و «گاوَز» (گوزن) و «غُوبَه» (گاوبان) پشتون، «غوش» (گوشت) پراچی، կով(کُوْ: گاو) و կովադիաց (کُوَدیاتْس: بزمجه) و (کُگی: کره) و գաւարս «گَوْرَس» (ارزن، گاورس) و ծովակով(کُواکُوتْس: گاو دریایی) و կովիկ (کُویت: گاوی) و կովլակ (کُوْلاک: علوفه، جای غذا دادن به گاوان) ارمنی، «گاریز» (گاورس، ارزن) کردی، «غَوْ» (گاو) یغنابی، «گُرْس» (گاورس، ارزن) طبری، «جاموس» (گاومیش) و «جاوَرْس» (گاورس، ارزن) و «قُسْبَنْد» (گوسفند) و «جَوْذَر» (گوساله) عربی، «غَوُو» (گاو) و «غَوَرْسُو» (گاورس، ارزن) یدغه، «غی» (گاو) وخی، «گُمِش» (گاومیش) گیلکی، «کَمْبِچ» (گاومیش) و «قوگ» (گوساله) آسی، «گابُن» (گاوبان) بستکی، «گَنْز» (گوزن) و «گودَر» (گوساله) تالشی، «گُوسْوِه» (گوسفند) سیستانی، «گوسِنْد» (گوسفند) بختیاری، «گوَر» (گوساله) گورانی، «گا» (گاو) زازا، «گُو» (گاو) هرزنی و مازنی و سنگسری، «ژُووْ» (گاو) شغنی، «غِوْ» (گاو) یزغلامی، «ژَوْ» (گاو) سریکلی، «گائی/ گاوْ» (گاو) اردو،гов (گُوْ: گاو) پارسی تاجیکی، «گاب» (گاو) پارسی اصفهانی، gak (گراز) و ka (گاومیش) آلبانیایی، гөш(گُوش: گوشت) قرقیزی، «جاوَوْس» (گاورس، ارزن) روشانی،
در زبانهای هندی از این بن چنین واژگانی زاده شدهاند: गाय (گایْ: گاو) و गोश्त(گُسْت: گوشت) و ज्वार (جْوار: ارزن) هندی، गाइ (گایْ: گاو) بجپوری، गाय (گایْ: گاو) مایثیلی، गाय / गौ / गाए (گایَه/ گَو/ گائِه: گاو) مراثی کهن، गाय (گایْ: گاو) مراثی، ગાય (گایَه: گاو) گجراتی، গোছ (گوس: گوشت) آسامی، গোশত / গোশ (گُسْتُو/ گُس: گوشت) بنگالی، ਗੋਸ਼ਤ (گُسْت: گوشت) پنجابی،
गोर्खा (گورْخا) در زبان نپالی که لقب اشراف هندو است هم از همینجا وامگیری شده است و بخش اولش همان «گاو» است.
این کلمات در شعر و ادب پارسی فراوان به کار گرفته شدهاند:
رودکی سمرقندی: «تنگ شد عالم بر او از بهر گاو شور شور اندر فگند و کاو کاو»
فردوسی توسی: «همان گاو کش نام برمایه بود ز گاوان ورا برترین پایه بود»
و: «بر آن گرزهی گاوسر دست برد بزد بر سرش ترگ بشکست خرد»
ابوسعید ابوالخیر: «هرجا که روی دو گاو کارند و خری خواهی تو به مرو باش خواهی به هری»
خیام نیشابوری: «گاوی است بر آسمان قرین پروین گاوی است دگر نهفته در زیر زمین
گر بینایی چشم حقیقت بگشا زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین»
سنایی غزنوی: «دیگ خواجه ز گوشت دوشیزهست مطبخ او ز دود پاکیزه ست»
عطار نیشابوری: «مگر یک روز در مطبخ شبانگاه ز تابه گوشتی بربود ناگاه»